معیارهای شناسایی «قرینه معقول» در حقوق دادرسی کیفری ایران

خانی, محمد

doi:10.22106/jlj.2026.2070381.6377

معیارهای شناسایی «قرینه معقول» در حقوق دادرسی کیفری ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

محمد خانی

استادیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، واحد نیشابور، دانشگاه آزاد اسلامی، نیشابور، ایران.

10.22106/jlj.2026.2070381.6377

چکیده

«قرینه معقول» در ســه عرصه اصلی یعنی کشف حقیقت در جرائم نوین مانند جرائم ســایبری و مالی پیچیده، تقویت علم عرفی قاضی در جرائم ســنتی و حدی و سنجش صحت ادعاها در فرایند دادرسی نقش آفرین است و برای ارزیابی آن سه دسته معیار شــکلی (مشروعیت، ارتباط و قابلیت استناد،) ماهوی (قوت استنتاجی، کفایت، انسجام) و فرایندی (امکان ارزیابی فنی و آزمون پذیری) ارائه شده است. این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد تطبیقی و انتقادی به بررسی خلأ مفهومی و فقدان معیارهای روشــن برای «قرینه معقول» در نظام کیفری ایران می پردازد و نشان می دهد که هر چند این مفهوم در مواد ۱۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری و ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی پیش بینی شده اســت، اما به دلیل ابهام ذاتی، موجب برداشت های متعارض، تصمیم گیری های ســلیقه ای و در نهایت تضعیف اصل بنیادین برائت شــده است. در دیگر نظام های حقوقی، معیارهای «رفتارهای مشهود و قابل توضیح،» «سبب محتمل» و «شاخص های جدی یا هماهنگ» شناســایی شده است. پژوهش نتیجه می گیرد که بدون تدوین معیارهای شفاف و الزام آور، «قرینه معقول» نهادی مبهم و مناقشه برانگیز باقی خواهد ماند و برای رفع این مشکل، تدوین دستورالعمل وحدت بخش قضایی که معیارهای شکلی و ماهوی را به طور دقیق مشخص کند و ایجاد شاخص های الزام آور مانند «حداقل ســطح کفایت ادله» و «الزام به ارزیابی فنی مستقل» برای پذیرش قرینه معقول را پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه‌ها

قرینه معقول

دادرســی کیفــری

علم قاضی

امارات عقلایی

رویه قضایی

حقوق تطبیقی

موضوعات

آیین دادرسی کیفری

عنوان مقاله English

Criteria for Identifying “Reasonable Indicium” in Criminal Procedure Law of Iran

نویسنده English

Mohammad خانی

Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Neyshabur Branch, Islamic Azad University, Neyshabur, Iran.Ph.D. Student in

چکیده English

The notion of “reasonable indicium” plays a pivotal role in three core domains of criminal adjudication: establishing the truth in modern offences such as cybercrime and complex financial crime; strengthening the judge’s evidentiary assessment in traditional offences, including those subject to fixed statutory punishments; and scrutinizing the veracity of claims throughout the trial process. For its evaluation, three categories of criteria are proposed: formal criteria (legality, relevance, and admissibility), substantive criteria (inferential strength, sufficiency, and coherence), and procedural criteria (possibility of expert assessment and testability). Using a descriptive analytical method and a comparative critical approach, this study examines the conceptual gap and the absence of clear standards for “reasonable indicium” in the criminal justice system of Iran. It shows that although the term is envisaged in provisions such as Article 114 of the Code of Criminal Procedure and Article 156 of the Islamic Penal Code, its inherent vagueness has led to divergent interpretations, discretionary decision making, and ultimately the weakening of the fundamental principle of the presumption of innocence. By contrast, other legal systems have developed criteria such as “observable and articulable conduct,” “probable cause,” and “serious or corroborated indicators.” The study concludes that, in the absence of transparent and binding criteria, “reasonable indicium” will remain an ambiguous and contested construct. To address this problem, it recommends the adoption of a unified judicial guideline that precisely defines formal and substantive standards, and the establishment of binding benchmarks such as “a minimum evidentiary sufficiency threshold” and a “mandatory independent expert evaluation” as preconditions for the acceptance of any reasonable indicium.

کلیدواژه‌ها English

Reasonable Indicium, Criminal Procedure, Judge&‌rsquo

s Knowledge, Rational Presumptions, Judicial Practice, Comparative Law

فهرست منابع

الف. فارسی

· آخوندی، محمود (۱۳۹۶)، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، تهران: میزان.

· اردبیلی، محمدعلی (۱۳۹۸)، حقوق جزای عمومی، جلد نخست، تهران: میزان.

· اداره کل حقوقی قوه قضاییه (۱۳۹۷)، نظریه‌های مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه در امور کیفری. تهران: معاونت حقوقی قوه قضاییه.

· توکلی، محمود (۱۳۸۴)، ادله اثبات دعوی در امور کیفری، تهران: دانشگاه تهران.

· جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹)، تفسیر موضوعی قرآن کریم: عقل و عقلانیت، قم: اسراء.

· داودآبادی، علی (۱۳۹۹)، علم قاضی در اثبات جرم، تهران: جنگل.

· زراعت، عباس (۱۳۹۸)، شرح قانون مجازات اسلامی، جلد سوم، تهران: سمت.

· سلمان‌زاده، نرگس و صادقی رام، نرگس (۱۴۰۱)، «تحلیل قرائن فنی در پرونده‌های کیفری: اثر انگشت و تصاویر دوربین مداربسته»، مرکز پژوهش‌های حقوقی قوه قضاییه.

· قنبری، ناصر، و همکاران (۱۴۰۲)،«تحلیل پرونده‌های جرائم مالی: اختلاس و پول‌شویی در دستگاه‌های دولتی»، تهران: پژوهشکده قوه قضاییه.

· قرجه‌لو، علی (۱۳۸۸)، «تحلیل تطبیقی امارات قضایی در نظام حقوق کیفری ایران و فرانسه»،مجله حقوقی دادگستری، دوره 64، شماره 2.

· کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۰)، قواعد عمومی قراردادها (جلد اول)، تهران: شرکت سهامی انتشار.

· کریمی، الهام و شریعتی، مهدی (۱۴۰۱)، «ارزیابی ارزش اثباتی قرائن دیجیتال در دادرسی کیفری ایران»، حقوق فناوری اطلاعات، دوره 5، شماره 2.

· مدنی، جلال‌الدین (۱۳۹۵)، شرح قانون آیین دادرسی کیفری: تحلیل ماده ۱۱۴، تهران: مجد.

· مطهری، مرتضی (۱۳۸۶)، مجموعه مقالات: عقل عملی و عرف سلیم، تهران: صدرا.

· محمدی، سجاد و رضایی، فاطمه (۱۴۰۲)، «بازنگری در نقش قرائن در اثبات جرایم تعزیری با تأکید بر رویه قضایی پس از ۱۳۹۲»، فصل‌نامه پژوهش‌های نوین حقوق کیفری، دوره 12، شماره 1.

· میرمحمدصادقی، حسین (۱۴۰۰)، حقوق جزای عمومی، جلد دوم، تهران: میزان.

· هاشمی (حسینی)، ناصر (۱۳۹۵)، «تحلیل مفهومی «معقول» در حقوق کیفری ایران»، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.

· فتحی، حامد (۱۴۰۳)، «قرائن معقول و کارکرد آن در اثبات جرم»، فصلنامه مطالعات حقوق کیفری ایران، دوره 3، شماره 1.

· معاونت منابع انسانی و امور فرهنگی قوه قضاییه (۱۳۹۸)،مجموعه نشست‌های قضایی: آیین دادرسی کیفری و دفاع مشروع، تهران: قوه قضاییه.

· معاونت آموزش قوه قضاییه (۱۳۹۷، ۲۴ خرداد)، «نشست قضایی استان گلستان: اصالت فیلم و قرینه بودن آن»، تهران: معاونت آموزش قوه قضاییه.

· معاونت آموزش قوه قضاییه. (۱۳۹۹، ۲۰ خرداد)، «نشست قضایی استان گیلان: دفاع مشروع و قصد دفاع»، تهران: معاونت آموزش قوه قضاییه.

· معاونت آموزش قوه قضاییه. (۱۴۰۰، ۱۶ آذر)، «نشست قضایی استان فارس: قاعده فراش و دفاع زانی»، تهران: معاونت آموزش قوه قضاییه.

· معاونت آموزش قوه قضاییه. (۱۴۰۱، ۲۶ خرداد)، «نشست قضایی استان کردستان: برداشت مازاد آب و دستور توقف»،تهران: معاونت آموزش قوه قضاییه.

ب. عربی

· ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۳۰۰)، لسان العرب (چاپ سنگی)، قاهره: مطبعه بولاق.

· انصاری، مرتضی(۱۴۱۵ ق)، فرائد الأصول، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

· جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، قم: اسراء.

· حلی، نجم‌الدین (۱۴۱۸ ق)، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام، جلد پنجم، قم: مؤسسه نشر اسلامی.

· زبیدی، محمد مرتضی (۱۹۹۴ م)، تاج العروس من جواهر القاموس، قاهره: دارالهلال.

· جبعی عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی) (۱۴۱۳ ق)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، قم: دارالکتب الإسلامیه.

· شهید صدر، محمدباقر (۱۴۱۷ ق)، بحوث فی علم الأصول، جلد پنجم، قم: دارالزهرا.

· طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (۱۴۳۱ ق)، العروه الوثقى مع تعلیقات، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

· طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (۱۴۳۱ ق)، حاشیه المکاسب، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

· مطهری، مرتضی (۱۳۸۶)، مجموعه آثار، جلد ششم، تهران: صدرا.

· موسوی خمینی، روح‌الله (۱۴۲۱ ق)، تحریر الوسیله، جلد دوم، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

· موسوی خمینی، روح‌الله (۱۴۲۱ ق)، کتاب البیع، جلد دوم، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

· محقق اردبیلی، احمد بن محمد (۱۴۱۸ ق)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

· نائینی، محمدحسین (۱۴۱۸ ق)، فوائد الأصول، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

پ. انگلیسی

· Ashworth, A., & Zedner, L. (2014). Preventive Justice. Oxford University Press.

· Dennis, I. H. (2020). The Law of Evidence (6th ed.). Sweet & Maxwell.

· Dressler, J., & Thomas, G. C. III. (2021). Criminal Procedure: Principles, Policies and Perspectives. West Academic Publishing.

· LaFave, W. R. (2020). Search and Seizure: A Treatise on the Fourth Amendment. Thomson Reuters.

· Moore, M. S. (1983). “The Fourth Amendment and the ‘totality of circumstances’ test in probable cause determinations.” Journal of Criminal Law and Criminology.

· Quintilian, M. F. (95 CE). Institutio Oratoria, Book V.

· Ulpian. (3rd century CE). Digest of Justinian, Book 48 .