مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

مســؤولیت مدنی توســعه دهندگان و مدیران هــوش مصنوعی با رویکرد کارآمدی اقتصادی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه علم و فرهنگ: تهران، ایران
2 دانشیار دانشکده حقوق، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
3 مدیرگروه حقوق پزشکی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
10.22106/jlj.2025.2051516.6185
چکیده
هوش مصنوعى به عنوان پدیده اى نوظهور، به رغم مزایاى قابل توجه، چالش هاى جدى در حوزه مســؤولیت مدنى ایجاد کرده اســت. سیســتم هاى هــوش مصنوعى با ویژگی هاى پیچیدگى و اســتقلال در عملکرد، ماهیت ســنتى رابطه ســببیت و تقصیر را با تردید مواجه ســاخته اند. از منظر عدالت اصلاحى، تدوین قواعد مسؤولیت متناسب با ماهیت این سیســتم ها امرى ضرورى اســت، چرا که رفتار مستقل آن ها پیش بینی پذیرى را کاهش می دهد و دامنه خســارات احتمالى را گسترده تر می سازد؛ با این حال، حتى در فرض عملکرد کاملا مستقل، نقش عامل انسانى در زنجیره توسعه، تولید و مدیریت قابل چشم پوشى نیست؛ از این رو، قواعد حاکم بر مسؤولیت مدنى باید به گونه اى طراحى شود که انگیزه هاى مؤثرى براى کاهش هزینه هاى اجتماعى ناشــى از حوادث مرتبط با هوش مصنوعى ایجاد نمایند. مقاله حاضر با اتخاذ رویکرد کارآمدى اقتصادى، در پی پاســخ به این پرســش است که کدام نظریه مسؤولیت براى هر یک از این دو گروه کارآمدتر است. یافته ها نشان می دهد مسؤولیت محض براى توسعه دهندگان و نظریه تقصیر براى مدیران، به ترتیب می تواند زمینه ســاز کارآمدى اقتصادى شــود. این الگوى ترکیبى، ضمن ایجاد انگیزه هاى پیش گیرانه، توازنى میان حمایت از زیان دیده و تشویق به نوآورى برقرار سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Civil Liability of Artificial Intelligence Developers and Managers with an Economic Efficiency Approach

نویسندگان English

shaghayegh ghanbarian 1
Javad Hosseinzadeh 2
Seyed Mohammad Azin 3
1 PhD student in private law, University of Science and Culture:Tehran,Iran
2 Associate professor, Faculty of Law, University of Science and Culture, Tehran, Iran
3 Head of Medical Law Department, University of Science and Culture, Tehran, Iran
چکیده English

Artificial intelligence, as an emerging phenomenon, has created significant challenges in the field of civil liability despite its considerable benefits. AI systems, due to their complexity and operational autonomy, have cast doubt upon the traditional notions of causation and fault. From the perspective of corrective justice, the development of liability rules proportionate to the nature of such systems is essential, as their autonomous behavior reduces predictability and expands the scope of potential harm. Nevertheless, even in cases of fully autonomous operation, the role of human actors in the chain of development, production, and management cannot be disregarded. Accordingly, the rules governing civil liability should be designed in a manner that creates effective incentives for reducing the social costs arising from AI-related accidents. Adopting an economic efficiency approach, this article seeks to answer the question of which liability theory is more efficient for each of these two groups. The findings indicate that strict liability for developers and fault-based theory for managers can, respectively, contribute to achieving economic efficiency. This combined model, while creating preventive incentives, can establish a balance between protecting injured parties and encouraging innovation.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Civil Liability
Developers
Economic Efficiency
Fault-Based Theory
Managers
Social Costs
Strict Liability
الف. فارسی
السان، مصطفی (1385)، «ابعاد حقوقی انتقال فناوری از طریق سرمایه‌گذاری خارجی»، پژوهش‌های حقوقی، دوره 5، شماره 9.
بادینی، حسن و سمیه عباسی (1395)، «بررسی کارایی مسؤولیت محض از دیدگاه تحلیل اقتصادی حقوق»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، دوره 14، شماره 1.
بادینی، حسن (1402)، فلسفه مسؤولیت مدنی، چاپ پنجم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
بیگی حبیب‌آبادی، محمد و عیسایی‌تفرشی، محمد و شهبازی‌نیا، مرتضی (1399)، «تحلیل نظریه رکنیت مدیران شرکت‌های تجاری در حقوق آلمان، انگلیس و ایران»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، سال بیست و چهارم، شماره 4.
حکمت‌نیا، محمود و محمدی، مرتضی و واثقی، محسن (1398)، «مسؤولیت مدنی ناشی از تولید ربات‌های مبتنی بر هوش مصنوعی خودمختار»، حقوق اسلامی، سال پانزدهم، شماره 60.
ذاکری‌نیا، حانیه (1402)، «ماهیت و مبنای مسؤولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیه اروپا»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره 20، شماره 1.
رجبی، عبداله (1398)، «ضمان در هوش مصنوعی»، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 10، شماره 2.
رحیمی، حبیب‌اله و طرف، فاطمه (1397)، «بررسی ویژگی‌های عدالت مطلوب در ماده اول قانون مسؤولیت مدنی ایران در مقایسه با نظریه عدالت توزیعی جان راولز»، پژوهش حقوق خصوصی، سال هفتم، شماره 25.
سلیمی، فضه و پارساپور، محمدباقر (1400)، «مبنای مطلوب مسؤولیت مدنی از دیدگاه تحلیل اقتصادی حقوق (با نگاهی به حقوق بازار)»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره 9، شماره 35.
صفایی، حسین و  رحیمی، حبیب‌اله (1394)، مسؤولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، چاپ هشتم، تهران: سمت.
کریمیان، محمدوزین (1401)، «تحلیل رابطه ریاضی با حقوق: با تمرکز بر منابع حق و تکلیف و نظریه عدالت»، دیدگاه‌های حقوق قضائی، دوره 27، شماره 100.
گندم‌کار، رضاحسین و صالحی‌مازندرانی، محمد و حمیدی، محمدمهدی (1400)، «بررسی تطبیقی امکان وجود شخصیت حقوقی برای سامانه‌های هوشمند در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق غرب»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال هشتم، شماره 4.
محمدی، سمانه و علی‌پور، سحر (1400)، «بررسی مبانی و ارکان مسؤولیت مدنی موتورهای جست‌وجوگر در سوءاستفاده از داده‌های کاربران»، حقوق فناوری‌های نوین، دوره 2، شماره 4.
مشهدی‌زاده، علیرضا و قلی‌نیا، رضا (1401)، «مسؤولیت مدنی کاربر در بکارگیری سیستم هوش مصنوعی در خودرو»، پژوهش‌های حقوقی، دوره 21، شماره 50.
نظرپور، حمزه و ایزدی‌فرد، علی‌اکبر و محسنی‌دهکلانی، محمد (1400)، «بررسی فقهی حقوقی مسؤولیت مدنی ربات»، فقه و اصول، سال پنجاه و سوم، شماره 4.
ولی‌پور، علی و اسماعیلی، محسن (1400)، «امکان‌سنجی مسؤولیت مدنی هوش مصنوعی عمومی ناشی از ایجاد ضرر در حقوق مدنی»، اندیشه حقوقی، سال دوم، شماره 6.
Arcila, Beatriz Botero (2024), “AI liability in Europe: How does it complement risk regulation and deal with the problem of human oversight?”, Computer Law & Security Review: The International Journal of Technology Law and Practice, 54.
Bartlett, Benjamin (2023), “The possibility of AI-induced medical manslaughter: Unexplainable decisions, epistemic vices, and a new dimension of moral luck”, Medical Law International, Vol. 23(3).
Kārkliņš, Jānis (2020), “Artificial Intelligence and Civil Liability”, Juridiskā zinātne, Law, No. 13.
Kingston, John (2018), Artificial Intelligence and Legal Liability, Research and Development in Intelligent Systems XXXIII.
Mangematin, Céline (2020), Droit de la responsabilité civile et l’intelligence artificielle.
Vladeck, David C. (2014), “Machines without Principals: Liability Rules and Artificial Intelligence”, 89 Wash. L. Rev. 117.
Yeung, Karen (2019), Étude sur les incidences des technologies numériques avancées (dont l’intelligence artificielle) sur la notion de responsabilité, sous l’angle des droits humains, Étude du Conseil de l’Europe, DGI.
دوره 90، شماره 133
بهار 1405
صفحه 201-227

  • تاریخ دریافت 04 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 13 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 05 شهریور 1404
  • تاریخ اولین انتشار 07 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1405